Dr. A. M. TASKIN

 

1- GIRIS

19'cu yüzyildan baslayarak (resmi ad olarak ilk kez 1801'ci yilda Ingiliz ile Iran'nin arasinda Avganistan/Afganistan konusunda yapilan bir anlasmada yazili kaydedilmistir) bugünlere kadar Afganistan (Avganlar/Afganlar yurdu) adini tasimis ülke, kendi cografi durumu bakimindan Asya kita'sinin ortasinda yerlesip, çok eski çaglardan beri bu kit'a içresinde bir kavsak olarak önemli rol oynaya gelmistir. J. Auboyer'nin yazdigina göre, eski dünyada hiçbir ülke bati ile dogunun ulasimina Afganistan gibi uygun olmamistir.

Avganistan ile baska ülkeler tarihçilerinin yazdiklarina göre, Avganistan'nin iki bölümden olustugu görülüyor: Avganistan ve Güney Türkili, ki bazen de Küçük Türkili denilmistir. Bu ülkenin ünlü tarihçilerinden ve kiral Habibullah'in (1901-1919) sarayinda katiplik yaparken, sarayda var olan kaynaklari kullanarak Pestunlar'in tarihini yazan Molla Feyiz Muhamed Katibi Hazare kendinin, bu ülke hakkinda yazdigi Siracul-Tevarih eserinde, bugünkü Afganistan dogu Fars kentleri olan Herat, Kabil, Siistan ve Belüçistan'dan ibarettir, deye yazmaktadir. Yine ona göre, Afganlar'in yasadigi yerler güneyde Belüçistan'a, doguda Hint irmagina, batida ise Siistan ile Herat'a ve kuzeyde de Herat ile Hinduküs daglarila sinirlidir. Ona göre, Güney Türkili bugünkü Avganistan'nin sinirlari içresinde degildi. Su tarihçi bugünkü Avganistan'nin kuzeyinde olan Bedehsan, Tohar, Meymene ile Balh bölgelerini Güney Türkili veyahut Avganistan'a bagli Türkistan/Türkili diye yaziyor. Yukarida adi geçen tarih kitabinin ön sözünü yazan Habibullah, bu ön sözde kendisini " ...Günes ile Ayni yaratan ulu yaradicinin kulu ve taç veren yüce tanrinin sükrancisi..., ala hazret siracil millet ve din Emir Habibullah özgür Afganistan ve ona bagli Türkistan'nin padisahsi,... " deye tanitmaya çalisiyor. (Bak: yukarida adi geçen kitap, sayfa 1) Su gibi yirminci yüzyilin ortalarina kadar yazilan baska tarih kitaplarinda da Türkistan/Türkili sözü sikça kulanilmaktadir. Ancak su yüzyilin ortasindan baslayarak, eski Sovyetler yönetiminin siyasi ve ideolojik baskilari sonucu, yalnizca Bati Türkistan'da degil, belki Güney Türkistan'da da "Türkistan", "Türk" sözlerinin kulanilmasi yasaklanip, onlarin yerine "Orta Asya" ve "Kuzey Afganistan" kavramlarinin kulanilmasina çalisildi.

Bugünkü Avganistan, kuzeyde 1700 km uzunlugunda, Pamir daglarindan baslayip Zülfikar daglarina kadar, demek Tacikistan, Özbegistan ile Türkmenistan cumhuriyetleri, kuzeydoguda ise 74 km uzunlugunda bir sinir seridi ile Çin cumhuriyetine bagli esir Dogu Türkistan, batida Iran, güney ve doguda ise Pakistan ile sinirlanir. Bu sinirlar en son kez 1884-1905 yillarin arasinda disaridan yapilan baskilar üzerine çizilmistir.

Afganistan'nin bugünkü siyasi sinirlari geçmis çaglarda çesitli sekillerde görülmektedir. Örnek olarak Yunan-Bahtar (M.Ö. 2. yy'da), Türk olan Kosanlar (M.S. 2. yy'da), Türk olan Eftalitler/Ak Hunlar (M.S. 5. yy'da), Safaviler (M.S. 9. yy'da), Türk olan Gaznalilar (M.S. 10-11. yy'da), Türk olan Güriler (M.S. 12-13. yy'da), Türk olan Temürlüler (M.S.15-16. yy'da) ve Pestun veya Afgan olarak tanitilan, ancak gerçekte Ak-Hunlar'dan olan Abdallilar (M.S.18-19. yy'da) devletlerin döneminde Afganistan'nin siyasi sinirlari - çesitli çaglarda- bir çagda Dogu-Türkistan'a (Tarim ile Elli-Kasgar) kadar ve yine bir çagi Bati-Türkistan ve bazen de Iran ve Hindistan'a kadar genislenmistir. Buna karsi baska çaglarda bugünkü Afganistan topraklarini, komsulari olan Türkistan ve Iran'la birlikte büyük bir devletin sinirlari içresinde de görmekteyiz, örnek Samanlilar (M.S. 9-10. yy'da), Türk olan Harazimsahlar (M.S.13. yy'da), Emir Temür (M.S. 14. yy'da) ve Nadir Avsar (M.S.18. yy'da) devletleri döneminde. Su gibi yine baska bir çagda da Afganistan topraklarini parçalanip ayri devletlerin sinirlari içresinde görüyoruz, örnek Hahamanislar (M.Ö.6. yy'da), Partlar (M.Ö.3-2. yy'da), Muriyalar (M.Ö.3. yy'da), Sasanilar (M.S.6. yy'da), Bati Türkleri/Gök Türkler (M.S.6. yy'da), Safaviler (M.S.16-17. yy'da), Baburlular (M.S.16-17. yy'da), Saybanlilar ile Astarhanlilar (M.S.16-17. yy'da) devletleri döneminde.

Afganistan, toprak bakimindan 650 000 km2 yüzölçümüne sahiptir. Ancak, bunun 4/3'ü daglar ile çöllerden olusmaktadir. Pamir daglari (Afganistan'da Hinduküs adini tasiyor) bu ülkeyi dogudan batiya iki denk olamayan bölüme ayirmistir. Bu daglarin izi batiya Köhibaba (Atadag), Köhisiyah (Karadag), Köhisefid (Akdag) adlari ile taninmaktadir. Bu daglar 3000-6000 metre yüksekligin- dedirler.

Yukarida adi geçen daglarin etekleri ile yamaçlarinda çok eski çaglardan baslayarak uygarliga uygun kosunlar yaratilip kentler kurulmus ki bu kentler ve uygarligin besikleri bugüne kadar da kendi varliklarini koruyup sürdürmekteler. Su daglardan kaynaklanan çaylar ile irmaklardan, kuzeyde Kökçe, Amu-irmagi, Surhap, Balhap ile Margab'i, batida ise Herirod ile Ferahrod irmaklarini, güneyde Hilment ile Ergendap irmaklarini ve doguda da Kabil, Küner irmaklarini sayabiliriz ki bunlar ülkenin en önemli su kaynaklarindan sayilmaktalar.

Afganistan'nin iklimi ise, bu ülkenin fiziki ve cografi yapisina uygun olarak asagi yukari kuraktir. Amu-irmagi kiyisinda, demek Güney Türkistan'da, ise kisi bol kar ve yagmurlu, kuru soguk, yazi de çok kuru ve sicak geçmektedir. Güneybatida ise iklim tüm kuraktir, orlarda kar yagmaz, hava da çok sicak olur. Kumlu çöllerde yaz aylarinda sicaklik 50 dereceyi de geçer.

Devletin verdigi son resmi istatistiklere göre Afganistan'nin nufusu 15 milyon kisi olarak bilinmektedir. Ancak, son yillardaki savaslar yüzünden bugün nufusun 13 ile 14 milyon arasinda oldugu tahmin edilmektedir ki ondan % 30-35 Türkler'den ibarettir.* Ülke nufusunun % 99'u Müslüman olup Hanefi ile Caferi mezheblerindendirler, ancak Hanefiler çogunluktadirlar. Siyasi düzenlemesine göre Afganistan 33 vilayet, 216 ilçe ile 117 beldeden olusmaktadir.

 

_____________________________

* Bugünlerde çesitli kaynaklar, ülkenin nufusunu 20 milyon kisi olarak tahmin ediliyor.