Dr. A. M. TASKIN

 

3- AVGANISTAN'NIN YAZILI TARIHINDE TÜRKLER'IN YERI

Türkler'in eski töre ve gelenekleri ile uygarliklarinin kalintilarindan dolayi, öyle ki yukarida onlardan bir kaç küçük örnek gösterdik,- Türkler'in yagi olan "avrupaçi" ile "aryaçi" düsünen bilginler ile tarihçilernin bütün telas ve barbarca çabalarina ragmen- binler yil önce bu ülkede yalnizça öz damgasini vurmayip, belki de bugüne kadar belli olan yazili tarih kitaplarinda da öz varligi ile bu topraklarin iyesi oldugunu kanitlamistir. Yürüdülen Türk hakimiyeti Afganistan ile onun çevresini binler yil günesin isigi gibi aydinlatmistir ki, hiç bir kör de bunlardan inkar edebilmez.

Dünya tarihinde eski "Fars" devleti adi ile tanitilan Hahamanislar döneminden, yeterliçe belge elimizde mevcuttur. Bu devlet M.Ö. 700'ci yilda, bugünkü Iran topraklarinin güneybatisinda yerlesen "Pars" yada "Parsva" adli köyde, bir küçük devlet kurulmus ki bu devlet sonralar kendine Hahamanisya adini vermis, çünkü bu devletin kurucusunun adi Hahamanis imis. Bu sülalenin M.Ö.545-333 yillar arasinda kurdugu devlet o dönemin en büyük devleti olmus. Su hanedandan olan Kürüs M.Ö.550 de Metler*** karsisinda savasip kendi özgürlügüne kavustuktan sonra büyük bir devlet kurmustur.
A. Foucher'e göre Kürüs'ün ordusu bugünkü Afganistan'nin batisindan girerek Kabil'e kadar gelmistir. Bunun anlami su ki bugünkü Afganistan ile onun kuzeyi o çagda baska bir devletin demek bir Türk yönetiminin idaresi altinda olmustur. Yine baska kaynaklara göre onun ordusu M.Ö. 536'da bugünkü Kazakistan'nin çöllerinde Türkler'e karsi yapilan savaslarin sonucunda tamamen öldürülmüstür. Bu bellidir ki Kürüs yasaminin son dönemlerinde Bahter'de (bugünkü G. Türkistan'da) hakim olan Saka**** veya Iskit Türkler'i ve onlarin öne çikan urugundan olan Masagitlar'in karsisina yürüten savasta da yenilmistir. Su adi geçen sülalenin baska bir kolundan olan Dariyüs I (M.Ö.522-486) kendi hakimiyet sahasini daha da genislestirmisse de yine Türkler'i yenememistir, ancak Dariyüs III'nin (M.Ö.331) Mekedonlu Iskendere yenildigi ile birlikte bu sülalenin defteri de kapanmistir.

Yukarida söyledigimiz gibi eger Hahamanislar tümüyle Türk degilseler bile, bu büyük ve güçlü kaganligin içinde Türk hakimiyetinin etkisi çok büyük olmustur. Eski Yunan tarihçisi Heredot, Hahamanislar'dan biri olan Ieries'nin (M.Ö. 479-480) Yunana karsi açmis oldugu savas sirasinda, onun ordusu içinde Bahtarlilar, Sakalar, Hindular, Aryalilar, Partlar, Harazimlilar, Sugdular, Gandaharalilar, Dandilar, Hazarlilar, Sarangarlilar ile baska bir takim uluslarnin varligindan yazmistir. Bu savasta katilan uluslarnin listesine baktigimizda görünür ki Aryalilar yanliz küçük bir gurupturlar ve kalan çogunluk Türk boylarindan yada baska uluslardandir. Bunlardan dolayi diyebiliriz ki, bu büyük devletin içinde Türk unsurlarinin agirligi hiç de az degil imistir.

Öyle ki biliyoruz, Mekedonlu Iskender Iran'ni yendiginin arkasindan yüzbinlerçe kisinin kanini döktükten sonra Bati Türkistan, Hindistan ve bugünkü Afganistan topraklarini alarak bu dökülen kanlarin üzerinde bir büyük kaganligi kurmustur. Bu olaylardan sonra bu yurtlarda uzun sirali bir yabanci hakimiyeti gerçeklestirilmis olmustu, ancak Iskender'nin ölümünden (M.Ö.325) sonra onun kurdugu kaganlik bir kaç küçük bölümlere ayirildi. Bu isgal döneminde Afganistan'nin topraklarinda ilk Yunan-Bahtar adila tanilmis bir devlet ve sonralar da Yunan-Hint devleti kurulmustu. M.Ö. 2. yy baslayarak bu yabanci ve isgalçi devletlerin karsisinda bagimsizlik ayaklamalari baslanmistir.

Afganistan'nin tarihinde baslayan bu yeni ayaklama konusunda, J.Auboyer kendi kitabinda böyle yazmaktadir: " M.Ö. 2. yy'in baslarinda göçmen kabileler devleti endiselendirmeye basladi. Bunlar iki guruptan ibaret idiler, yani Yüçiler ki bunlarin etnik kökeninin çok az bilinmesine ragmen yine de, düsünülebilinir ki bunlar Toharlar (Türkler) ile karindas imisler, onlarin töreleri dogu Mogolistan'dan gelen Hiun-nu'lar (Hunlar) ve Iskitler (bu ad Yunanli kaynaklarda Skythen olarak geçer) ile benzer idi ve Iranlilar onlari Saka, Hindiler de Sak olarak adlandirmaktalar ".(Bak: Auboyer, J. s.24) Bunlara Afganistanli tarihçiler ise Seti demekteler, onlarin oylarina göre Setiler Kasgar'da yasayip, Çinlilerle komsu imisler. Öyle ki biliyoruz, Setiler Sirderya bölgesi ile Hazar ve Karadeniz'in kuzeyinde hakim olduktan sonra M.Ö.700-300'e kadar Tanri-Daglar'indan Ural'a kadar yayilmislardir. Kosanlar ya Yüçiler Seti kabilelerinin en doglusu olarak Tun-Hvang ve Ki-lin arasinda yasayip, Hunlulara karsi savasmislar ki bu savaslarin sonucunda Yüçiler Hunlular'a yenilip Elli ve Tarim'dan geçip Bati Türkistan'a gelmislerdir. (Bak: Gobar, s. 49)

Kisa zamanda Türkler kendini yineden toparlayip, Yunanlilar'a karsi savasa girmisler ve onun sonucunda kendi yurtlarinda öz Türk devletini kurmuslar, bu devletlerin arasinda Kosanlar'in kurdugu kaganligin (M.Ö.220-40) en böyük devlet oldugunu herkes bilmektedir. Bu 200 yillik dönemde Afganistan'nin batisi önce Fars olmayan Partlar (bunlarin en azi büyük bölümü Türk kökenlik olmuslar) ve sonralar da Sasaniler elinde idi. Kosanlar'in dili Afganistan tarihinde Hüten dili olarak tanilmistir ki Türkçe'den baska bir dil degildir.

Kosan devleti kendi yerini baska bir Türk kaganligina, demek Eftalitler'e/Ak Hunlar'a, (M.S. 425-566) birakmistir ki bunlar da kendi sirasinda Setiler tarafindan yenilgiye ugradilar. Kosanlar ile Eftalitler arasindaki dönemde, asagi yukari 200 yilda, Afganistan'nin çesitli yerleri bazen Sasaniler ve bazen de küçük Kosanlar'in hakimiyetleri altinda kalmistir.

M.S. 6. yy'in sonlarindan baslayarak Gök Türk büyük kagani Tümen'nin (Mogolistan'dan Ural'a kadar hakim olmustu) ölümünden sonra, onun kurdugu büyük kaganlik ikiye bölündü. Dogu Kaganligi demek Mogolistan, Tümen Kagan'nin oglu Mugan Kagan'a verildi, bati kaganligi ise Tümen Kagan'nin kardesi olan Istemi Kagan'a devretildi ki Kasgar, Sirderya ile Ural bölgesi onun hakimiyeti altina girdi. Bati Kaganligi ilk Sasanilerle birlesip Eftalitler'i yendiler. M.S. 566'ci yilda Amu-irmagi'nin sag tarafinda Türkler ve sol tarafi Afganistan'nin bati bölgeleri ile birlikte Sasaniler'nin elinde kalmis oldu. Amma M.S. 600'cü yilin sonlarinda Tardu Kagan, Bati Türk yabgusu, Sasaniler'i Afganistan'nin kuzeyinden (G. Türkistan'dan) çikarib Bedehsan'dan Meymene'ye kadar geri sürdüler. Bati Türkler'nin hakimiyeti sonucunda G. Türkistan'da 30 tane Hanlik kuruldu. Bu Hanliklarin baskendi Kunduz sehri idi ve bu bölgesel baskent dolayisiz büyük Kagan'nin idaresi altinda idi. Bu çaglarda bugünkü Afganistan topraklari ikiye bölünmüstü, yani kuzeyde Türkler'in hakimiyeti ki Afganistan tarihinde "Tekin Sahlik" adila tanilmistir ve güneyde ise Kapisa devleti (baskendi Begram) hakim idi. Bu devlet Kabil'den Sind'e kadar uzalirdi. Bu iki devlet önce Sasaniler'e karsi ve sonralar da Araplar'in karsisinda savastilar. Bundan dolayi Afganistan'nin kuzeyi 20. yy'in ortalarina kadar Türkistan adi ile tanilirdi.

Araplar'in Iran'a ilk isgalci saldirilari M.S. 642 yilinda baslatilip, 661 yilina kadar izlendirilmisti. Bu zaman içinde Araplar, Sasani devletini yenmisseler de, Afganistan'nin bati ile kuzeyinde 20 yildan fazle savasmaya mecbur kaldilar.

Inanç bayragi altinda gerçeklestirilen bu isgalçi savaslarin sonucunda Araplar kendi siyasetlerini öteki sekillerde yumusatmaga yöneldiler: a) isgal ettikleri topraklarda yasamakta olan eski inançlara ceziye karsiliginda müsaade ettiler. b) yerli hakimiyetlere haraç karsiliginda kendi yönetimlerinin devam ettirme hakkini tanidilar. Örnek olarak Siistan emiri Rüstem 652'ci yilda Arap ordusunun bas kumandani Rabi ile pazalik yaparak 1000 tas altin ile 1000 köle karsiliginda kendi makamini saklayabilmisti. (Bak: Gobar, s.67-69)

Araplar 643'cü yilda Merve'de Sasaniler kralini yendikten sonra, 651'ci yildan baslayip bölgede keskin saldiriya girdiler, olar Sasaniler kralini yakalama bahanesiyle Türkistan'a saldirdirmis oldular ki bu sümürgeçi saldirila baslayan savas 20 yil sürdü. Araplar'in Türkistan'a karsi yaptiklari ikinci savas asagi yukari 90 yil uzadi. Araplar'in Türkistan'a karsi isleten tüm barbarliklarina ragmen, olarin isgali Türkistan'da çok devam etmedi, demek 9. yy'da bölgede ilk Arap olmayan Samanlilar devleti (892-999) kuruldu. Bu devlet dogu ve bati Türkistan'ni demek 10. yy'da Fergane'den Çin çevrelerine kadar kendi hakimiyeti altina almisti.

Bu dönemde Türk dünyasina bakildiginda görüyoruz ki Dogu Türk kaganligini Karahanlilar yönetiyorlar, onlarin baskenti Balasagun (Kasgar'da) idi ve su gibi Bati Türk kaganligini da Ilhanlilar baslik etiyordular ki Özkent (Fergane'nin güneyinde) onlarin baskenti olmustu. Bu iki Türk kaganligi Türkili'nin ana bölümünü kendi idareleri altinda almistilar. Ilhanlilar'in kagani olan Satuk Bugra Han, 990'cu yilida Samanliler'in kurdugu devleti tarihten sildi.

Türk topraklari uzak geçmislerden bugüne kadar, demek her bir çagda kendi üzerinde yasayan kisileri maddi ve menavi bakimdan hep zengin beslemistir. Türkler yasayan yerlerden çikarilan ve ayrim çaglar ve uygarlik dönemlrine ait çesitli bayliklar, ki dünyanin önemli müzelerini süslemektedir, bu sözlerin kanitidir. Bu söylentinin baska bir kaniti Arap tarihçilerinin Türkistan sanati ile uygarligi hakkinda yazdiklari anilaridir. O çaglarda Türkistan'ni gezen Arap ünlü yazarlarindan Mukades'e göre "Horasan'nin (Türkistan) köyleri Irak'nin kentlerinden daha medeni ve daha düzenlidir.", Ibn-il Fakiye'e göre de "Horasanlilar bilim, sanat ve ticarete çagin en ilerisinde olanlardirlar ..." (Bak: Gobar, s.85).

Bölgede Araplar'in isgalindan sonra, Karahanlilar ardindan, Gaznali Mahmud'un kurdugu Gaznalilar kaganlik (962-1148), bu bölgenin ilk müslüman Türk devleti sayilir, bu kagan Gazna'dan Hindistan'a kadar tüm bölgeyi Türk bayragi altina almisti. Su gibi Salcuklular (1038-1153), Gorlular (1148-1214), Harazim Sahlar (1140-1220), 13. yy'da Cengiz Han, 14-15. yy'da Büyük Timür, 16. yy'da Özbegler, 16. yy'da Babur Sah ve 18. yy'da Nadir Avsar bu topraklarda yüzyillar boyu Türk hakimiyetini yasattilar.


 

_____________________________

*** Metler alti boydan araya gelmis idi ki onlardan üçünün Türk oldugu bilinmektedir ve kalan üçünün etnik kökeni bugüne kadar açiklanamamistir.

**** Saka veya Iskitler devleti adila tanilan büyük kaganlik, M. Ö. 8. yüzyilda Türkler'nin Su (=Su) boyu tarafindan Çu-vadisinde kurulan bir büyük Türk devleti idi. Bu Türk kaganliginin merkezi bugünkü Kazakistan'nin Almati kentinin 50 km dogusundaki Issik-Kurgan'da ekenliginin olasiligi düsünülmektedir. Bu iddiayi 1961 eski Issik-Kurgan'nin çevrelerinde Prof. Akisov kilavuzlugunda yapilan kazilar sonucunda ele geçirilen 4 000'den fazle altin esya kanitlanmis oldu. Bu kurgandan ele geçirilen altin ve gümüs nesnelerin içinden en önemlisi çevresi yazili olan bir gümüs tabagin bulundugu idi. Tabagin içinde yazilan bu Türkçe eser 26 harftan araya gelmis ve Orkun yazilarina benzeyor. Bu tabagin yazisina göre Iskitler'nin en azi kaganlari Türk olmalidir, çünkü bugüne kadar Türkistan'da Türk olmayan hiç bir ulus Türk yazisini kullanmamistir. Bundan baska, Yakut Türkleri kendilerine bugüne kadar da Saha deyorlar ki bu sözün Saka ile iliskili olmasi düsünülebilir, çünkü Türkçe'de çogu zaman H ile K yer degistirmistir. (Bak: Dr. Baymirza Hayit, s. 49)