Dr. A. M. TASKIN
23.01.2002

ADI, BAYRAGI, COGRAFI KONUMU, NÜFUSU


2- AVGANISTAN'NIN COGRAFI KONUMU ILE VILAYETLERI

a) Ülkenin Büyüklügü ile Çegereleri [=Sinirlari]

Yukarida söyledigimiz çagdan beri Avganistan adini tasiyan ülkenin yüzölçümü 647.500 kilometre karedir. Bu ülkenin bugünkü çegereleri [=sinirlari] onun yadlarinin istegi ile siyasi ve sömürgeçi amaclari yüzünden, bir yandan gerçek komsulari ile ve baska yandan da binlerçe kilometre uzaklardan gelen güçlü devletlerle ettigi savaslardan sonra, 1884-1905'inci yillar arasinda bugünki sekilini almistir:

Avganistan ile Türkmenistan, Özbegistan ve Tacikistan cumhuriyetlerinin arasindaki çegereleri ''Zülfi kar'' denilen bölgenin kuzeybatisindan baslanarak, Pamir daglarinin kuzeydogusuna kader 2.000 kilometrelik bir uzunluga çiziliyor. Iki Türkelini, demek Bati ile Güney Türkeli'ni, bir birinden ayiran bu çizginin asagi yukari 1.300 kilometresi de Amu-irmagi arkali belirlenir. Kisasi, Türkmenistan, Özbegistan ile Tacikistan Avganistan'nin kuzey komsularidirlar.

Ülkenin en sonki kuzeydogu kösesinde ise, bugüne kader Çin Halk Cumhuriyeti'nin sömürge bölgesi olarak kalan, Dogu Türkeli ile asagi yukari 100 kilometre uzunlugunda bir siniri vardir. Bu bölgenin yüksekligi ayrim yerlerde 19.000 ile 24.000 fit arasindadir. Böyleçe, bu bölgelerde Avganistan topraginin eni ayri yerlerde 10 ile 15 kilometre arasinda kaliyor.

Avganistan ile Pakistan'nin arasindaki sinir da kuzeyden güneye dogru Torham denilen bölgeye, oradan da Belüçler yurtundan geçerek, güney batiya yönleniyor ki Hilmend ile Siyistan [=Saka, Iskit Türkleri'nin yurtu] kumluklarindan geçerek, batiya Iran siniriya barip ulasiyor. Demek, Pakistan bu ülkenin güneydogu komsusudur. Sunundek, Iran Islami Cumhuriyeti de Avganistan'nin bati komsusu sayilir. Böyleçe bu ülkenin tam sinirlarinin uzunlugu 5.308 kilometredir.

b) Avganistan'nin Cografi Konumu

Kendinin cografi konumuna göre Avganistan, çok yüksek daglari, tepeleri ve çölleri olan, bir dagli ülkedir. Buna göre, Hinduküs denilen yüksek ve siradaglari onun belkemiginin konumunda sayilir. Bu daglar 600 kilometre uzunlugunda kuzeydogudan güneybatiya uzaliyor. Süleyman siradaglari da kuzeyden güneye uzalir. Bu siradaglar da asagi yukari 600 kilometre uzunlugundalar. Su gibi dogudan batiya uzanan bir sira baska daglar da var ki, ayrim bölgelerde onlarin yüksekligi 5.000 metreden de askindir. Baba Dagi [=Kühi Baba] ile Ak Dag [=Sefid Küh] ve Kara Dag [=Siyah Küh] bu topraklarnin büyük ve yüksek daglarindan sayilmaktadir. Bu daglar bir yandan ülkenin kuzeyini güneyinden, baska bir yandan da dogusunu batisindan ayiriyor. Ülkenin dörtten üçü daglarla çöller ve kumluklardan araya gelmistir.

Bu yüksek ve karlarla dolu siradaglardir ki, olarin eteklerinden dereler ile küçük ve büyük irmaklar akip, ülke insanlarinin yasam kaynagini saglarlar. Bu ülkenin sulari kuzeyde Amu Irmagi, doguda Sind Irmagi ve güneybatiya ise Hamun tarafina akiyor. Avganistan'da akar sularinin bir büyük bölümü karli daglardan ve kalan bölümü de yer altindaki sulardan kaynaklanmaktadir. Amu [=Ceyhun], Kökçe, Kabil ve Hirmend akar sulari Avganistan'nin büyük irmaklarindan sayilirlar.

Avganistan topraklari, tuzlu ve küçük tasli olduguna ragmen, ekin ve ormana uygundur. Ülkenin dogu ile güney bölgelerinde tropik yemisler [=meyveler] de yetisir. Bu ülkede var olan bitkileri ile hayvanlari dagli ve çöllü bitkiler ile hayvanlarnin türündendirler. Bunlarin arasinda çok seyrek bulunan tibbi bitikler ile çok az görülen hayvanlar da vardir. Ülkenin daglari ile çöllerinden toplanan bir sira tibbi bitikler de, onun ihracatina büyük katki sagliyor.

Kendi cografi konumu ile içindeki yüksek daglari ve tepelerinden dolayi binlerçe yildan beri Avganistan Bati Türkeli ile Hindustan'nin kapisi sayilir. Bu yüzden bu ülkelere gitmek isteyen tüm güçler Avganistan üzrinden geçmeye mecbur kalmistirlar. Ülkenin bu cografi önemi bu güne kader onun can belasi olup gelmektedir. Sovyetler'nin bu ülkeye saldirisi ile yirmi yildan beri izlenen içsavaslar ve bugünlerde de ABD ile tüm baska sömürgeçi devletlernin bu ülkeye askeri toplanmasi, yine de onun cografi konumunun sonucudur. Tüm bu sömürgeçi devletler, Avganistan'nin daglari yada ulusu için degil, belki bölgeyi göz altina tutus ve Bati Türkelin'den kokan bayliklari çalmak için bu topraklara yigilmaktalar.

 

Güney Türkeli'de bir Çayhane

 

 

c) Avganistan'nin Iklimi


Avganistan'nin iklimi kurudur. Ülkenin yüksek bölgelerinde, aralik ile ocak aylarinda, sicaklik sifirin altinda 15 ile 25 dereceye kader düsebiliyor. Buna karsi, yine su aylarda, sicaklik derin bölgelerde ise sifirin altina düsmes. Su gibi yaz aylarinda sicaklik ayri bölgelerde 15 ile 45 dereceye kader yükselebiliyor.

Ülkenin çölleri ile orta yüksekligi olan (900 metreden az yüksekliklerinde) bölgelerinde soguklukla sicakligin arasindaki çesitlilik çok yüksektir. Bu bölgelerde yillik yagis 150 milimetreden artmaz. Güney Türkeli, güneybati bölgeler ile Kabil çevresinin havasi yaz aylarinda çok sicak ve kis aylarinda da çok soguk oluyor.

Cografi konumu ile ikliminin çesitliliklerinden disari, agir geçimli ve kar ile buzlarla dolu tepeler ve daglar, bir birinden ayrilmis derelerle vadilarda yasayan çesitli kökenlerden olan uluslar, dil, gelenek, töreleri ve giyisileri ile yemekleri bakimidan da kendi baskaliklarini koruyup gelmekteler.

d) Ülkenin Yeralti Bayliklari

Avganistan'nin yer alti bayliklari da az degil. Bugüne kader var ekenligi belli olan yer alti bayliklarindan en önemlileri, Güney Türkeli'den çikarilan karayag [=gazyagi], dogal gaz, taskömür, tuz, altin, lacivert tasi, kükürt ve baska sunlara benzer degerli maddeleridir. Güney Türkeli'den bulunan bayliklarnin, ayriça dogal gazin, yillardan beri ülkenin dissatiminda ana ornu oldugunu her kimse bilmektedir.

Su gibi, Kabil'nin çevrelerinde de gümüs, bakir, demir ile baska sanayi maddelerinin varligi bellidir. Ülkenin batisinda ise bakirin, Bamiyan'da da demirin buldugu da eskiden beri kanitlanmistir.

Sovyetler isgali döneminde, Kabil'nin çevrelerinden, tonlarça uraniyumun çikarilip o ülkeye tasildigi da yillar beri söylenen gerçeklerdendir.

e) Avganistan'nin Vilayetleri

Ülkenin vilayetlere ayrilisi ve kentlerle ilçelernin vilayetlerla iliskisi ve su gibi onlarin da merkezi hukumetten bagli olmasi, Avganistan'da pek eski bir gelenek degil. Yirminçi yüzyilnin baslarina kader bu topraklarda vilayetler emirlerin oglu yada yerli beglerle hanlar arkali idare edilerdiler. Ancak, 19. yüzyilnin sonlarinda bu yurtta bir güçlü merkezi idarenin kurulusu için yüzler bin kisinin baslari kesilmis oldu. Niçin ki, bir yandan Çarli Rus sömürgeçileri Bati Türkeli'de, baska yandan da Ingiliz sömürgeçileri Hindustan'da kendi hakimiyetlerini korumak için Avganistan'da bir güçlü merkezi idareyi gerekli görürdüler. Güçlü merkezi devlet kurma oyunu bugünlerde de yine ABD ile Bati Avrupa arkali Avganistan'da, bu ülkede yasayan tüm uluslarnin ulusal çikari ile dogal haklarini ayak alti ederek ve onlarin isteyine karsi, oynalmaktadir. Bu konularda gelecek bölümlerde uzun uzun konusacagiz.

Böyleçe, 1964'ncü yilda, ülkenin kirali bir yeni ana yasa çikartip, yasama islerini yeni kurulalacakta olan milletvekilleri meclisi ile senatoya vermek istemis olmustu. Bu is için Avganistan'nin siyasi ulasimina da yenilikler götürüldü.

Bu isin perde arkasinda bu amaclar yatardi: Bir yandan, amacalari ile amca ogullarinin devlet isine karismalarindan bikmis kiralnin, olardan kurtulma istegi, onu bir yeni ana yasa çikartmaya mecburlardi. Babasinin öldürülmesinden sonra küçük yasta kiral olan Muhemed Zahir'i, önce iki amcasi, M. Hasim ve Sah Mahmud, bunlarin ardindan da baska bir amcasinin oglu, M. Davud, hep kendilerine basbakan [=Sedri Azam] deyerek yönetmistiler. Böyleçe o yeni ana yasada, kiral ailesinden kimse basbakan olamaz, denilen maddeyi sokarak, en azi kendini onlardan kurtarmis sayardi. Baska bir yandan da, dünya çatinda kendinin bir demokrat kisi olarak tanitmis olurdu. Baska bir söylente ile "Bir tasla iki kus" vurmus olmustu. Ancak, bu isten bir kaç yil geçtigten sonra amca oglu da onu bir küçük askeri darbe ile kudretten uzaklastirmis oldu ve ülkede cumhuriyet düzeni açiklayarak, onun yerine kendini de devlet baskani ilan etti. Ancak, kiralin atigi tas kusu degil, kendinin basini vurmus oldu.

Herneyse bunlari yeni vilayetlernin yaratilisil ile hangi baglantisi vardi deye sorsaniz, yaniti bu ki, milletmeclisine milletvekili seçmek için ya bir idari birligin yada nüfus sayisini ölçü alinmasi gerekirdi. Bunun için bizin eski kiral da, eski yerel idarelerine yenilikler götürerek, ülkeyi küçük ve büyük yerel idarelere ayirdi. Demek ülke 30 vilayete bölündü, her vilayetnin basina da bir vali kondurulurdu, ki valinin idari yeri vilayetnin merkezinde oliyor. Böyleçe, söyleyebiliriz, ki Avganistan'da idari birliklernin siralamasina, vilayetten sonra ilk yüksek idari makama "loy ulus vali " [Avgan dilinde büyük anlamina olan loy, Türkçe olan ulus sözcügü ile hangi bir Hind agizlarindan gelen "val" eki ile yaratilmis bir kavram, yada büyük ulus valli demekdir] deyiliyor, bunun ardindan "ulus vali" makami geliyor ve sonunda da en küçük idari birlige, köyler muhtari anlamina olan, "alaka dari" söyleniyor. Ancak milletmeclisine her ulus validan bir milltvekili seçilirdi. Böyleçe bir vilayeti kaç ulus valisi olsa, milletmeclisine de o kader milletvekili gönderirdi. Sanatoya da her vilayetten bir sanatorun yaninda bir büyük bölümü de kiral tarafindan intisap edilirdi.

Ancak' bu yeniligi götürürken, bugüne kader Avganlar'i bu ülkede çogunlukta oldugunu iddia eden ülkenin yönetiçileri, ayrim oyunlara da bas vurdular. Olar Avganlar yasayan bölgelerde nüfusu bine yakin olan bir kaç köyden bir "ulus vali" yarattilar. Su gibi nüfusu on bine erismeyen bir iki "ulus vali"lardan da bir "vilayet" yaptirdilar. Buna karsi Güney Türkeli'de bir "ulus vali"nin nüfusu Avganlar bölgesinde olan bir vilayetnin nüfusudan da askin edi ve bugüne kader de bu is böyle gitmektedir. Bu oyuna göre, Güney Türkeli'de nüfusu yüzbinden asan bir "ulus vali"dan da bir milletvekili ve onun karsisinda Avganlar bölgesinden, bazan nüfusu binden asmayan "ulus valilar"dan da bir kisi milletmeclisine gelirdi. Böyle akilli yollardan milletmeclisinde de Avganlar'nin çogunlukta olduklari saglanmis olmustu.

Bu yeni kurulmus vilayetler, çok az degisiklerle, bugüne kader de kendi varligini koruyup gelmektedir.


Vilayet'in adi

 

Yönetim Merkezi

 

Vilayet'in adi

 

Yönetim Merkezi

 

Kabil (Baskent) Kabil Köner Asedabad
Badahsan Feyzabad Kunduz Kunduz
Badgis Kale-i-Nev Lagman Mehter Lam
Baglan Polu-Humri Loger Pol-i-Alem
Balh Mezar-i-Serif Nengerhar Celalabad
Bamiyan Bamiyan Nimroz Zaranc
Cevzcan Sibirgan / Suburgan Oruzgan Tarin Küt
Faryab Meymene Pektika Seren
Ferah Ferah Pektiya Gerdiz
Gazni Gazni Pervan Çarikar
Gor Çahçaran Semengan Aybeg
Helmend Leskergah Serpül Serpül
Herat Herat Tahar / Tohar Talikan
Kandahar Kandahar Verdek Meydan Sehr
Kapisa Mahmud-i-Raki Zabul Kallat



Bu vilayetlerden (Badahsan, Badgis, Baglan, Balh, Cevzcan, Faryab, Kunduz, Semengan, Serpül ile Tahar) Güney Türkeli'nin vilayetlerindendir.

 


vilayetler haritasi