ParentElement




محمود قاشغارلی نینگ آنا تیلیمیزدئکی ائشسیز تئگیری *
   
 
کئسکین اؤلاراق بیلینمئگئن کئچمیش چاغلاردا اولوسلارآرقالی یاراتیلیب واوزون اؤغورلاردان (۱) بئری یاشاتیلیب کئلگئن هربیرتیل، آیریم چاغلاردا اؤنونگ بوردوزوندا(۲) اؤسوب بویوموش اؤزاؤگه لرینینگ(۳) یاراتتیقلاری تئگیرلی (۴) وائشسیز(۵)اثرلری آرقالی بایلانیب و کئندی یاشامیندا یئنگی تؤنئملر(۶) بیرله باسقیچلارغا دا کیرمیشتیر. آجوننونگ (۷) ائنگ توزوگلوگ، قوراللیغ، بای، تاتیغ و گوزه ل تیللرینده ن تانیلغان آناتیلیمیزنینگ ده کئچمیشینده تئگیرلی بیتیکلر(۸) یاراتیش بیرله کئندیده ن مئنگو (۹) ایزلر(۱۰) قؤیموش سابلیغ (۱۱) بیلگه لرنینگ سانی
 آزتئگیلدیر. یالنغوزتورک تیلی باقیمیندان قؤیدوقلاری اؤلومسوز خومارولاری (۱۲) اوچون اؤرقون یازیتلارینینگ (۱۳) یازارلاری، محمود قاشغارلی، یوسوف خاص حاجب، برهان اوغلو قاضی نصررابغوزی، محمد سلیمان اوغلو فضولی، نظامی گنجوی، یونوس ائمره، میرنظام الدین علیشیر نوائی، مخدومقولی فراغی، . . . لارکیبی یوزلرچه بیلگه، تورک آجونونونگ کؤکونده پارلاغان یولدوزلاریندان سانالادیلار. بول یاروغ یولدوزلارآراسیندا یئنه ده محمود قاشغارلی نینگ یئری آیری ویازدیغی "دیوان الغات التورک" بیتیگی ده ائشسیزدیر. شول قیسقا یازیدابؤیله بیر بویوک کیشی بیرله
 اؤنونگ مئنگو اثرینی هرتامانلاما تانیتماقنینگ اؤلاناقسیزاؤلدوغواؤنگده ن بئللی، آنجاق بوردا آنا آماج بول بویوک کیشینینگ یئمیشلر تؤلو بوردوزوندا ن بؤلدوقچا بیره ر توتام چیچئکلرتئریب ایسکئمئکتیر.
 
"دیوان الغات التورک"نینگ ایچینده کیلرگه کیرمئده ن آلدین، بول تئگیرلی اثرنینگ یازغان کیشینی قیسقا بؤلسا دا تانیماغا چالیشامیز، آنجاق بویوک قاشغارلی نینگ یاشامی ایله ایلگیلی ائلیمیزده چؤق بیلگی یؤقتور، بارچا بیلدیگیمیزاؤنونگ کئندیسی اؤزاؤلومسوزاثرینینگ آیریم یئرلرینده بئردیگی بیلگیلرایله قیسیتلیدیر. اؤ، کئندیسینی "محمد اؤغلو حسین، حسین اؤغلو محمود" دئیه تانیتتیرمیشتیر کی، یئنه کئندینینگ یازدیغیچا آتاسی بارساغانلی اؤلموش واؤزو ده قاشغاردا تؤغولموش. بئگلرسؤیوندان کئلدیگی بیرله یاخشی بیرسو(۱۴)بؤلدوغووائنگ یاخشی قارغی(۱۵)
 قولانا آلدیغینی دا کئندینده ن اؤگره نیریز. قاشغارلی محمود بول بیتیگینی یازمادان اؤنگ، چؤغوتورک یورتلارینی کئزمیش و اؤلار نینگ آغیزلری، آتالارسؤزلری، قؤشوغلاری بیرله کئلئنئکلرینی (۱۶) اؤگره نمیش. بول قؤنولارنی (۱۷) کئندیسی بؤیله آچیقلامیشتیر، "بئن (مئن) اؤنلارین (تورکلرنینگ) ائن (ائنگ) اوزدیللیسی (۱۸)، ائن آچیق آنلاتانی، عقیلچا ائن اینجه سی، سؤیچا ائن کؤکلوسو، ائن ایی (یاخشی) قارغی قوللانانی اؤلدوغوم حالدا اؤنلارین شارلارینی (شهرلرینی)، چؤللرینی باشتان باشا دؤلاشتیم." (بیرینچی جلد،۹ نچی بئت ) کؤرونوشوچه، قاشغارلی بو بویوک
 اثرینی یازماق اوچون ییللارچا ایشلئمیش وتورکلریاشادیغی یئرلرنی بیرمه بیر کئزیب، آیری آیری تورک بؤیلاری آراسینداکی آغیز اؤزگه لیگلرینی اؤگرئنمئگه چابالانمیش، قیسقاچا آیتغاندا بوبیتیک ییللارچا چئکیلگئن ائمگئک (۱۹) بیرله کونلربیرله تونلر بؤیوتؤکولگئن تئرلرنینگ یئمیشی (۲۰) بؤلغاندیر. 
 
بیلگئنیمیزچه، اؤنبیرینچی یوزییلدا اسلام آجونوندا(۲۱) تورکلرنینگ ائتکی (۲۲) آلانغی (۲۳) هرتامانلاما کئنگئیمیشتی، چؤغو والیلاربیرله کؤپو باش قوماندانلارتورکلرده ن سئچیلرمیش وشونداغ بیرتؤنئمده تورکلرنینگ یاشادیغی بؤلگئلرده ن بیلگینلربیرله سوبایلارکئندی باختلارینی سیناماق اوچون عراق بیرله مصرگه آقین ائتئرلرمیش، محمود قاشغارلی دا شول تؤنئمده عراققا کئلیب یئرلئشمیش وشول یوکسئک تئگیرلی بیتیگینی ده بوردا یازمیشتیر. آنجاق، اؤنونگ عراقنینگ قایسی کئنتینده و قانداغ یاشادیغینی وشوکیبی اؤنونگ اؤلوم تاریخی بیرله سینینینگ (۲۴)
 قایئردا بؤلدوغونو دا بوگونگئچه بیلمئیمیز. قاشغارلی بیرله چاغداش بؤلغان واؤندان سؤنغراکی "تذکره" یازیچیلاری، اؤزاثرلرینده بول بویوک کیشینینگ یاشامی قؤنوسوندا آز یا دا هیچ بیلگی بئرمئمیشلر، آنجاق اؤنونگ یازدیغی بیتیگی قؤنوسوندا کؤپ کیشیلراؤزیازیتلاریندا بیلگی بئرمیشلر. بؤیلئچه اؤنو یالنغوزگینه "دیوان الغات التورک" ته آراسیرا بئریلگئن بیلگیلرآرقالی تانییمیز.  
 
محمود قاشغارلی، اؤیله کی کئندی یازمیشتیر، بول اثرینی ۴۶۴نچی هجری قمری (۱۰۷۲عیسوی) ییلدا یازماغا باشلار واؤنو تؤرت کئز کؤزده ن کئچیردیگته ن سؤنغرا ۴۶۶ نچی هجری قمری (۱۰۷۴عیسوی) ییلدا ایسه بیتیرمیش. مومکون ۴۶۷نچی هجری قمری ییلدا ایسه اؤشال چاغنینگ خلیفه سی بولغان ابی القاسیم عبدالله بن محمد المقتدی بامرالله گه سونولموشتور.
آناتیلیمیزآلانغیندا "بیلگه قاغانلیغ" قورو (۲۵) قازانمیش بول بویوک کیشی، چؤق یانلی بیر کیشیلیککه ایگه دیر، اؤیله کی یازدیغی اثرینده کؤره میز، اؤ یالنغوزگینه بیر سؤزلوگ یازاری بؤلوبان قالمامیش اؤنونگ یانیندا اؤ، بیرتورکچه چی، تورکچو، تیل بیلگه سی، ادبیاتچی، آتالارسؤزو تؤپلاوچو، تورک بؤیلارینی آراشتیریچی وبوگونکو آتی ایلا ائتنوگراف، افسانه لر تؤپلاوچی و سؤزنونگ قیسقاسی بیر"دایرة المعارفچی" دیر وبو یوزده ن "دیوان اللغات التورک" ده یالنغوز بیرایلک تورک دایرة المعارفی تئگیل، بئلکی آجون بؤیو دا بیرینچی دایرة المعارف دیر.
 کؤرولوشوچه، بئزتورکلربوگونگئچه بول ائشی بولونماغان اثرده ن ائنگ آز آسیغلانماقتامیز (۲۶) واؤنو یئته رلیچه اؤز آرامیزغا بیله یاییب اؤگرئنمه میشیز. آنا تیلیمیزشوگونلرده یالنغوزاولکه میزده ائمئس، آجون بؤیو دا تورلوک سیاسی آماجلاریوزونده ن، بیریاندان یاشادیغیمیزاولکه لرایچینده ن وباشقا تاماندان دا تیشقاریدان کئلگه ن باسروقلار (۲۷) آستیدا قالیب یؤقالما دوروموندا بؤلماسا دا کؤپ یارالانمیش حالدا اؤلدوغو آپ آچیقتیر. 
   
یوقاریدا سؤیله ندیگی کیبی، قاشغارلی محمود کئچمیشیمیزنینگ ائنگ بویوک وسایغی (۲۸) تئگیر تورکچه چی و تورکچولرینده ن سانالادی. اؤنونگ تیل باقیمیندان تورکچه چیلیگینی، تورکچه نی عربچه ایله آتباشی تئنگ یورودوگونوآچیقچا سؤیله ییب کؤرسه تمه گه چالیشماسیغا کؤره آلامیز. عربلر یئنگیب وسومورگه لری آستیغا آلدیقلاری تؤپراقلاردا اؤزتیللرینی یاییب یئرلی تیللرنی اؤلدوروب بونغا بؤیون ایگمئگئننی بؤغوب سوستورغان بیر چاغدا قاشغارلی عربلریؤنئتیمینینگ قؤینودا تورکچه چیلیک سئسینی چیقاریب، عربلرنی ده تورکچه اؤگرئنمئگه چاقیرغان وتورکچه نینگ
 عربچه گه تئنگ بؤلدوغونوساوونموش (۲۹) بیرکیشی تانیلادی. شونونگدئک اؤنونگ، تورکچولوگونوده کئندیسی یازدیغی شول ساولاردا کؤره آلماق قؤلایدیر: "تانرینین [تئنگرینینگ] دولت گونئشینی تورک بورجلاریندا دؤغدورموش اؤلدوغونو واؤنلارین مولکلری اوزه رینده گؤکلرین بوتون تئگره لرینی دؤندورموش بولوندوغونو گؤردوم [اول چاغین "گونه ش باتماس امپیراتورلوغو" دئمه ک دیر]. تانری اؤنلارا تورک آدینی وئردی واؤنلاری یئریوزونه ایلبای قیلدی. زامانیمیزین خاقانلارینی اؤنلاردان چیقاردی؛ دونیا ملتلرینین اداره یولارینی اؤنلارین ائللرینه وئردی؛ اؤنلاری هر
 کئسه اوستون ائیله دی؛ کئندیلرینی حق اوزه ره قوتلاندیردی. اؤنلارلا بیرلیکته چالیشانی، اؤنلاردان یانا اؤلانی عزیز قیلدی و تورکلر یوزونده ن اؤنلاری هر دیلئکلرینه ائریشتیردی؛ بوکیمسه لری کؤتولرین شررینده ن قؤرودو. اؤقلاری دؤقونماقتان قؤرونابیلمئک ایچین، عقلی اؤلانا دوشه ن شی، بو آداملارین توتوغو یؤلو توتماق اؤلدو. دردینی دینلئته بیلمئک و تورکلرین گؤنلونوآلماق ایچین اؤنلارین دیللری ایله قؤنوشماقتان باشقا یؤل یؤقتور. بیرکیمسه کئندی تاقیمیندان آیریلیپ تا اؤنلارا سیغیناجاق اؤلورسا اؤ تاقیمین قؤرقوسوندان قورتولور؛ بو آدملا
 بیرلیکته باشقالاری دا سیغینابیلیر". (بیرینچی جلد، ۸-۹بئت)
 
بیلدیگیمیزچه، قاشغارلی محمودنونگ بول مئنگواثرینده ن تئک بیرائلیازما قالمیشتیرکی، بول ائلیازمانینگ یازاری اؤنو قاشغارلی نینگ کئندی ائلی بیرله یازدیغی ائلیازمادان کؤچوردوگونو یازمیش. اؤ، بوبیتیگینده یازدیغی اؤنگسؤزده، اؤشال چاغدا قولانیلماقتا بولغان تورک الفباسینی تانیتیرمیش کی، اؤالفبا بوگونگئچه مؤغوللارالفباسی بؤلاراق قوللانیلیب کئلمئکته دیر. تورک الفباسی بیرله اؤنونگ اؤزئللیگلرینی (۳۰) آچیقلادیقتان سونغرا، ایشلئملریا دا فعللرده ن آت تورئمه (۳۱)، سؤزلرنینگ قورولوشتا قاچ حرفلی اولابیله جئگی، آتلارغا یاپیلغان
 قؤشومچالار، ایشلئملر یادا فعللرگه یاپیلغان قؤشومچالارو ایشلئملرنینگ قورولوشو، صفتلرکیبی تیل قوراللاری قونوسوندا آیری باشلیقلارآستیندا بیلگی بئرییور. بول قوراللارنی آچیقلادیقتان کئیین، تورک اولوسونونگ بؤیلاری واؤلارنینگ هربیریگه باغلیغ تامغالارنی کؤرگوزوب، یاشادیقلاری یئرلرینی ده بیرنقشه یاداخریطه ده بئلیرلئمیشتیر وشونونگ دئک تورک آغیزلاری (۳۲) قونوسونو دا یئته رلی بیلگی بئرمه کته دیر. تیلیمیزنینگ تورلوگ قؤنولاریندا (۳۳) بئریلمیش بوتون بول بیلگیلرده ن سؤنغرا سؤزلرآنغلامی قؤشوغلار، آتالارسؤزو واؤرنئکلر بیرله
 آچیقلانادی.
 
"دیوان الغات التورک" دا سؤزلرالفبا سیرالاماسی بیرله تئگیل، آنجاق سؤزلرنینگ قاچ حرفلی بؤلدوغو اوزه ره سیرالانمیشتیر کی، اؤندا قاشغارلی چؤغو سؤزلرنینگ آنغلامینی بیرنیچه سؤزبیرله آچیقلامانی یئتئرلی کؤرمئی، آتالارسؤزو وآیری قؤشوغلارنی دا بو آماج اوچون قوللانمیشتیر. اؤرنئک توتوبان کئلتیریلگئن بول قؤشوغلارتیلیمیزگه عرب تیلی بیرله شعرقوراللاریندان ائتکیلئنمئده ن اؤنگ وشونونگ دئک عربلرنینگ "عروض" و "قافیه" سینینگ توزاغیغا توشوب بؤغولوب قالیشیندان وسؤنغوچتا اؤلارآرقالی سیقیلیب بؤزولوشوندان آلدینکی ادبیاتیمیزنینگ ائنگ گوزئل
 وتیریگ اؤرنئکلری سانالادی.  قؤیودا بؤیله آچیقلامالاردان بیر نیچه اؤرنه ک کئلتیرئمیز:
 
 اوس: خیرایله شرری[ یاخشیلیقلا یامانلیقنی] آیرید ائدیش. بو کلمه اؤغوزچادیر. اؤل اوس بؤلدی = اؤ، خیر، شرری آیرید ائتتی.
 اوس: کئرکه س قوشو[کرکس]. شوپارچادا داهی گئلمیشتیر:
کئلدی مانغا تات *** آیدیم ائمدی یات
قوشقا بؤلوب ائت *** سئنی تیلئراوس بؤری
  
 آلپ: ییگیت.
"آلپ یاغیدا آلچاق چوغیدا" = ییگیت دوشمن قارشیسیندا، یومشاق خویلوکیشی ساواشتا[اوروشتا] بئللی اؤلور.
شو پارچادا داهی کئلمیشتیر:
آلپ ائر تونغا اؤلدی مو *** ایسیز آجون قالدی مو
اؤزله ک اؤچین آلدی مو *** ائمدی یوره ک ییرتیلور۳۴
 

بالیق: بالیق. شو ساودا داهی گئلمیشتیر: " بالیق سوودا کؤزی تاشتین" (بالیق سوودا، گؤزو دیشاریدا - بو ساو، بیر شئی بیلیپته بیلمییورموش کیبی گؤرونه ن انسان ایچین قوللانیلیر).
 
بالیق: چامور. بیر تاقیم اوغوزلارلا آرغو دیلینچه. آرغولارین بیر تاقیملاری دا اوچ ساکین ایله "بالق" دئرلر. تورک دئلینده آنجاق ایکی ساکین بیر آرادا بولونابیلیر. آرغولارین دئلینده چئتره فیللیک واردیر.
 
بالیق: ایسلاملیقتان چؤق اول تورک دئلینچه، سیغیناق، قلعه، شئهیر دئمئکتیر. اویغورچادا داهی بؤیله دیر. اویغورلارین ائن بویوک شئهیرلرینده ن بیریسینه " بئش بالیق " دئنیر. بوراسی، اویغورلارین ائن بویوک شئهریدیر؛ " بئش شئهیر" دئمه کتیر. بوندان باشقا، بیر شئهرله رینه داهی "یئنگی بالیق" دئنیر، " یئنی شئهر" دئمه کتیر.
 
یا دا " اؤز" سؤزو، کی اونونگ چئشیتلی آنغلاملاری بؤیله آنغلاتیلمیشتیر:
اؤز: (اینجه چئکمه ایله) یاغ. "اؤزلوگ آش" = یاغلیغ آش، یئمه ک.
 
اؤز: یؤز، کئندی، نفس. شو پارچادا گئلمیشتیر:
کؤرکلوگ تونونغ اؤزونگگه *** تاتلیغ آشینگ آذینقا
توتغیل قؤنوق آغیرلیغ *** یاذسون چاوونگ بوذونقا
(یاخشی البسه یی کئندینه؛ تاتلی آشی باشقاسینا؛ قؤنوغو[مهمان] آغیرلا[آغیرلاماق=اعزازواکرام ائتمئک]؛ اونونو[آتینگنی] هر کئسه یایسین)
 
اؤز: ایکی تاغ آراسیندا بؤلونان دره. "تاغ اؤزی" ده دئنیر.
 
اؤز: اؤز کیشی = خیسیم اؤلان کیشی. بو بیزنینگ اؤز کیشی اول = بو بیزیم خیسیمدیر.
 
اؤز: یوره ک و قارنین ایچینده کی نئسنه. "اؤزوم آغریدی" = قارنیم آغریدی.
 
اؤز: آغاچ اؤزو. "ییغاچ اؤزی" ده دئنیر؛ خورما آغاچلارینین باشیندا پئیدا اؤلان، خورما گؤبه گی دئنه ن و تادی سوته بئنزه یه ن پوسه.
 
اؤز: "اؤز قونوقی" = گؤوده نین[تئن نینگ] ایچینده قیمیلدییان نئسنه، روح. شو پارچادا داهی گئلمیشتیر:
باردی کؤزوم یاروقی *** آلدی اؤزوم قونوقی
قاندا ائرینچ قانیقی *** ائمدی اوذین اوذغارور
(گؤزومو نورو گیتتی، جانیمی آلدی، نئرده اؤ دیله گینه ائره ن، شیمدی بئنی اویقودان اویاندیریر)
شونونگدئک قاشغارلی محمود، اؤزونونگ بول اثریده تورکلرنینگ تورلوک ائسکی اؤتکونچلری (۳۶) بیرله تیل قوراللارینی دا آچیقلاب آنغلاتیر. بؤیله چه " دیوان الغات التورک " نینگ بارچا تورکلر اوچون تئگیری قؤنوسوندا، بول بویوک واؤلومسوزاثرنی تورکچه گه چئگیریب یایینلاغان بئسیم آتالای نینگ قؤیوداکی سؤزلری هر چاغی چین و کئچئرلی اؤلاراق قالاجاقتیر: "دیوان اللغات التورک بیر خزینه دیر؛ اؤنونگ اوزه رینده اوچ، بئش کیشینینگ چالیشماسی یئتئرلی تئگیلدیر. دیوان نینگ اوزه رینده یوزلرچه کیشی چالیشاجاق وهر چالیشغان یئنگی بیر جوهر بولاجاقتیر." (بئسیم
 آتالای: دیوان اللغات التورک ترجمه سی، بیرینچی جلد، اوچونچو باسقی، تورک تاریخ قورومو باسیم ائوی، آنقارا۱۹۹۲ ، بئت XXXVI .
*
اؤزتیلیمیزده یازیش اوچون بوگونگه چه قوللاندیغیمیزعرب الفباسیداکی اونلولرنینگ یئته رسیزلیگی یوزونده ن آنا تیلیمیز کؤپ یارالانغاندیر. اونغا اویغون بیر یئنگی الفبانینگ یاراتیلیب ایشله تیلگه نیگه چه، اونونگ بویوزده ن یوزلرییل دان ‌بئری آلغان یارالارینی آزبولسا دا سارماق بیرله اونو توغرو توزوگ یازیب اوقوماق وبالالاریمیزغا اؤگره تمه ک اوچون سؤزلرده بولغان بارچا اونلولرنی یازیلیشینی توغرو کؤردوک. آنجاق، بول الفبادا بارچا اونلولرنی کؤرگوزوچو چیزیقلاربولمادیغی اوچون ایسته دیگیمیزآماجغا تولوق ائریشمه سه ک ده، بویولغا کئتمه
 گه چابالاندیق. تیلیمیزنینگ توقوزاونلوسونوقویوداکی بئش چیزیق بیرله یازغانمیز:
                                                         
-- اوزون آ- الف) سؤزنونگ باشیندا: آق، آش، آغیز، آلماق، آتماق، آسماق، آچماق. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: ساچ، قاش، قاز، قار، تاغ، یاغ، تایانماق، قییناماق، یاساماق. پ) سؤزنونگ آداغیندا: آتا، آنا، آغا، آپا، قیسقا، بارچا، آلما، ساتما، قؤیما، آتما، یوپقا، بالا.
 
-- قیسقا ا- الف) سؤزنونونگ باشیندا: اکه، انه، انچه. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: کئلمئک، ایشئنچ، ائتئک، تیلئمئک. پ) سؤزنونگ آداغیندا:کئلمه، کئسمه، اینمه، ایمله، تیله.
-- قیسقا إ- الف) ائرکئک، ائش، ائسکی، ائسمئک، ائتمئک، ائس. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: یئمئک، تئگمئک، تئگئرئک، تئلبه، چئکیک (نقطه)، چئکورگه (ملخ). پ) سؤزنونگ آداغیندا: بو اونلو سؤزنونگ آداغیندا بؤلماس.
 
-- قیسقا و اوزون ای- الف) اینانچ، ایق ایق، ایرق (فال، کاهنلیک)، ایسیتماق، ایلک، ایش، ایت، ایسکئمئک، ایچمئک. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: قیش، قیز، قیسماق، قییین، تیل، تیکمئک، بیلمئک. پ) سؤزنونگ آداغیندا: یازی، باسقی، ییلقی، تیشی (ماده حیوان)، تیلکی، بیلگی، ایچکی، ایلگی.
-- قیسقا واینگیچکه اؤ- الف)  اؤت، اؤتاق، اؤن (۱۰)، اؤتورماق، اؤد (وقت، زمان)، اؤتمئک، اؤپمئک. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: قؤل، قؤچقار، بؤلماق، تؤی، تؤیماق، قؤیماق، قؤل، تؤرت، کؤل، چؤل، تؤش، بؤلمئک، یؤنمئک، تؤکمئک، کؤک. پ) سؤزنونگ آداغیندا: بو اونلو سؤزنونگ آداغیندا کؤرونمئس.
-- اوزون واینگیچکه او- الف) اون بوغدای اونو)، اوچ (نئرسه نینگ اوچو)، اوچوز(ارزان)، اوچماق، اورماق، اوچ (۳)، اوست، اوزولمئک اوزمئک، اورکمئک. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: چوقور، قوروغ، اؤقوماق، قؤروماق، یوگورمئک، کوچ (قوت)، سورمئک. پ) سؤزنونگ آداغیندا: قؤرقو، تؤغرو، اویقو، کولگو، کؤزگو، اؤزگو.
 
سیرالانغان سؤزلرنینگ آچیقلاماسی:
 
(۱) اؤغور: زمان.
(۲) بوردوز: باغ، بستان.
(۳) اؤگه: کؤپ عقلی، اولوسنونگ بویوگو.
(۴) تئگیر: ارزش، قیمت، بها.
(۵) ائشسیز: بی همتا، بیمانند.
(۶) تؤنئم: دوره، مرحله.
(۷) آجون: دنیا، جهان.
(۸) بیتیک: کتاب.
(۹) مئنگو: اؤلمئس، جاویدان.
(۱۰) ایز: نشانه، علامه.
(۱۱) سابلیغ: مشهور، آتاقلی.
(۱۲) خوماری: میراث.
(۱۳) یازیت: خط، نبشته.
(۱۴) سو: عسکر.
(۱۵) قارغی: نیزه
(۱۶) کئلئنئک: رسم ورواج.
(۱۷) قؤنو: موضوع.
(۱۸) اوز: ماهر، استا.
(۱۹) ائمگئک: زحمت، محنت.
(۲۰) یئمیش: میوه، ثمر.
(۲۱) آجون: دنیا، جهان.
(۲۲) ائتکی: تأثیر، نفوذ.
(۲۳) آلانغ: ساحه، میدان.
(۲۴) سین: قبر، مزار.
(۲۵) قور: مرتبه، درجه.
(۲۶) آسیغ: منفعت، سود، فایده.
(۲۷) باسروق: فشار، تهدید.
(۲۸) سایغی: احترام، حرمت.
(۲۹) ساوونماق: مدافعه، دفاع ائتمئک.
(۳۰) اؤزئل: خاص.
(۳۱) تورئمئک: اؤرتاغا چیقماق، کؤرونمئک، تیل بیلگیسینده بیرکؤکتئن یئنگی بیر سؤزاؤرتاغا چیقارماق.
(۳۲) آغیز: لهجه، شیوه، دیالیکت.
(۳۳) قؤنو: موضوع.
(۳۴) آلپ ائر تونغا (آفراسیاب) اؤلدومو، یامان دنیا قالدیمی، فلک انتقامینی آلدیمی، ائندی یورئک ییرتیلادی.
(۳۵) - ائردئم: فضیلت.
       - اؤگرئنمئک: اؤرگئنمئک.
       - کووئز: غرور.
       - اؤگونمئک: ماختانماق.
       - ائنگمئگوزه: سیناو، امتحان، کورئش.
       - ائنگمئک: شاشماق.
(۳۶) اؤتکونچ: حکایه، افسانه.آ
تاشقین
بئرلین، ۲۰/۲/۲۰۰۹
اؤگرئندی: اؤل بیلیگ اؤگرئندی = اؤ، بیلیم اؤگرئندی. اؤگرئنور -اؤگرئنمئک. شو پارچادا داهی گئلمیشتیر:
ائردئم تیله اؤگرئنوبئن بؤلما کووئز *** ائردئمسیزین اؤگونسه ائنگمئگوزه ائنگئر
(ائردئم [فضیلت] تیله؛ اؤگرئنیرکئن غرورلئنمه؛ بیلگیسیز کیمسه اؤگونسه [کئندینی ماختاماق]؛ سیناو کونونده شاشیلیر). (۳۵)
 
آقیشدی: سوولار آقیشدی (بوتون یؤللاردان سوو آقیشتی). شو پارچادا داهی کئلمیشتیر:
قار بوز قاموغ ائروشدی *** تاغلار سووی آقیشدی
کؤکشین بولوت اؤروشدی *** قایغوق بؤلوپ ائگریشور
(قار، موز بارچاسی ائریدی؛ تاغلارنینگ سوو آقتی؛ کؤکشین بولوتلار یوکسئلدی؛ قاییق کیبی سالانیر).
 
اؤد: زمان.
اؤد کئچئر کیشی تویماس، یالینغوق اؤغلو مئنگگو قالماس (زمان کئچئر، انسان تویماز[حس ائتمئس]، آدم اؤغلو بئنگی [جاودان] قالماز).
 
اوتوک: اوتو. مالابیچیمینده بیرتئمیر پارچاسیدیر کی تیکیش یئرلرینی یاتیشتیرماق اوچون قیزدیریلاراق ائلبه سه [البسه] اوزه رینه باستیریلیر.
 
تئپوک: قورشون [قؤرغاشیم، اؤق] ائریتیلئره ک ایگ آغیرشاغی شکلینده دؤکولور، اوزه رینه کئچی[ایچکی] قیلی ویا باشقا بیرشی ساریلیر، چؤجوقلار بونو تئپئره ک اؤینارلار.
 
بیر سؤزنونگ چئشیتلی آنغلاملارینی اؤرنئکلر بیرله کؤرسئتیر، باقینگ:

 

یایین سؤروملوسو:
ع . م
. تاشقین

بارچا یایین
حقلری:
www.armagan.de
گه
ساقلیدیر

آرماغان غا اولاشماق
یؤلو:
e-mail: bilgi @ armagan . de

سؤنغ
اؤزگئریش:
۱۵/۵/۲۰۰۹